|
Idee voor Gemeenschapszin |
HUMANOSOFIE LIEVE LEZER/-ES OP MIJN |
Die
pet past ons allemaal! |
deze tekst als pdf: klik HIER
Vóór de
jaren zestig van de afgelopen eeuw was onze samenleving christelijk. Dat is ze nog steeds! roepen behalve christenen
ook sommige publicisten die de onze dan afzetten tegen bijvoorbeeld
islamitische en vooral doelen op ‘christelijke wortels’. Maar nee, in onze
consumenten-samenleving heerst geen bindend verhaal meer waar onze gewetens op
kunnen terugvallen, geen ‘dragende grond’ waarin onze jongeren zich geworteld
voelen en waarop ze aan hun identiteit kunnen bouwen.
We zijn daaraan gewend, we kennen
niet anders, maar welbeschouwd is het een wantoestand. Mensen zitten vanuit hun
verleden zo in elkaar dat ze niet goed kunnen samenleven zónder een
samenbindend Verhaal – en dat dit niet goed gaat beginnen we steeds erger te
merken. De ouderen leven nog steeds alsof er wél een dragend verhaal is en
roepen “Zeg, doe jij eens normaal!” tegen hun kinderen. Maar als de jongeren de
huisdeur achter zich dichttrekken, stappen ze in een wereld waarin NIX heerst.
En steeds meer hunner gaan zich nihilistisch gedragen, zoals de cartoon van Len
hierboven uitdrukt. De enige grens waar ze op stuiten is de politie. Maar die
arme agenten staan machteloos tegenover lui die geen innerlijke rem op hun
gedrag hebben en die volslagen nihilistisch tekeer gaan. Het onderzoeksbureau
Motivaction ontdekte dec.’09 dat de nieuwe generatie individualistischer en
hedonistischer is.
Het is
vooral een wantoestand omdat het niet nodig is. De stand van de
menswetenschappen heeft sinds diezelfde zestiger jaren een groeispurt beleefd
die ons ruim in staat stelt om het gat dat het verdampende christendom
achterlaat, met iets nieuws én iets veel beters dan dat op te vullen. Waarom
gebeurt dat niet?
Dat komt
doordat het filosofen- of humanistenwerk is. Wetenschappers hebben maar één
gebied waarin ze zich competent achten en daarin zijn ze trouwens al druk
genoeg. Het samenstellen van het alternatieve nieuwe Verhaal bestrijkt álle
gebieden van de menswetenschappen.
Waarom
doen die filosofen dat dan niet? Omdat ze het nooit gehad hebben in hun
opleiding. Daarin krijg je alleen filosofie.
Waarom is
het onderzoek aan onze menswording en onze menselijke natuur dan geen
hoofdonderwerp van de filosofie?
Omdat het
altijd aan de kerken geweest is om uit te maken hoe mensen zijn en hoe ze
mensen geworden zijn. Filosofen die zich in hun weetgierigheid met dit
onderwerp inlieten, kwamen al snel tot conclusies die indruisten tegen de
gevestigde opvattingen en belangen, en kregen al gauw moeilijkheden met het
bestuur van hun universiteit. Daar kwam bij dat er toen nog nauwelijks echt
wetenschappelijk materiaal voorhanden was. Een en ander heeft er in
geresulteerd dat de filosofie zich eeuwenlang in maatschappelijk weinig
relevante problemen heeft verdiept.
De
belangrijkste component van ieders ‘vaste grond’ is: weten hoe een mens van
nature is, dus: weten hoe mensen tot mensen geworden zijn. Dat nieuwe
basisverhaal heeft de vrije markt niet in de aanbieding. Natuurlijk niet, het
is niet een ‘iemand’, het is niet meer dan een economisch mechanisme, een
situatie. We zullen het zelf moeten maken. Het mooie van de vrije markt is dat
ze er alle gelegenheid toe schept én ook de middelen er toe creëert.
Is er dan
niet al een algemeen geaccepteerd verhaal over hoe mensen in elkaar zitten?
vraagt u zich misschien af.
Nee. De
oude en nog steeds gangbare antwoorden over de menselijke natuur waren
afkomstig van de kerken, de godsdiensten. Hun teneerdrukkende en op geen enkele
wetenschap steunende voorstelling van de mens is voor steeds minder mensen
bevredigend voor hun levensgevoel. Maar – en dat zal u verbazen – ook de
wetenschappelijke wereld heeft nog geen verhaal over de menselijke natuur in de
aanbieding.
Het
samenstellen hiervan zou, nogmaals, de
kerntaak van de filosofie dienen te zijn. Toen sinds de zestiger jaren het
dóórbreken van de vrije markt-economie de Westerse mens bevrijdde uit de
kluisters van het kerkelijke denken en de bronnen der menswetenschappen volop
begonnen te spuien, doolde de van de denkpolitie bevrijde filosofen helaas
juist in de woestijn van het
postmodernisme. De postmoderne opvatting is dat ieder mens als een
‘onbeschreven blad’ ter wereld komt en dat zijn gedrag geheel bepaald wordt
door zijn omgeving (cultureel relativisme). Pas sinds enkele decennia is er
kritiek gekomen op dit eenzijdige standpunt door met name sociobiologen, die
betogen dat ieder mens wel degelijk ook door aangeboren impulsen wordt
beïnvloed (het nurture-nature-debat).
Tot nu
toe heeft dit echter nog geen nieuw verhaal over de menselijke natuur
opgeleverd, en zelfs geen aanzet ertoe. De meest filosofen blijven voor de onderbouwing
van hun betogen inzake de menselijke natuur nog bij voorkeur teruggrijpen op de
opvattingen van vroegere filosofen als Plato of Hobbes. Deze oude filosofen
hadden geen menswetenschappen tot hun beschikking en stoelden hun opvattingen
over de mens op wat ze om zich heen zagen. Wat ze zagen was vooral oorlogen,
onrecht en slavernij. Dus hun opvattingen over de mens waren pessimistisch.
Ja maar,
houdt u vol, al die boeken over het ontstaan der mensheid dan? die leveren toch
een wetenschappelijk onderbouwd verhaal over de menselijke natuur ?
Nee, niet
echt. Hoe waardevol de onderzoeken van de paleo’s[2]
en de zich op hun werk baserende wetenschapsschrijvers voor het verhaal van de
mensheid ook zijn, ze zijn afkomstig van wetenschappers en die beperken zich
tot verifieerbare vondsten. Alleen het fysieke en materiële verhaal krijgen we
van hen, niet het mentale: ze gaan niet dieper in op het gedrag dat achter het
ontwikkelen van nieuwe stenen werktuigen of het gaan gebruiken van het vuur
zit. Ze houden zich uitsluitend bezig met het constateren: dan en dan
‘verschijnen’ de stenen werktuigen, en dan ‘verschijnt’ de Homo erectus,
enzovoort. Maar een humanosoof vraagt: hoe kómt die voormalige mensaap er toe
om die werktuigen te gaan maken? waarom hij en de andere mensapen niet? Als u
aan wetenschappers vraagt hoe onze vroegste voorouders van mensapen tot mensen
geworden zijn wijzen ze zwijgend op een reeks fossiele botten, tanden en
schedels. Het filosoferen over wat er in die schedels moet zijn omgegaan laten
ze over aan filosofen. Maar die hebben geen paleontologie in hun pakket, dus
die geven ook: niet thuis.
Maar dat
is toch pure speculatie: gaan invullen wat er in die schedels omging? roept u
nu verontwaardigd.
We kunnen
een boel afleiden aan onze gedragingen vandaag: mensen zijn wandelende
archieven. Vooral baby’s en hun moeders. Maar ook typisch mannengedrag of
vrouwengedrag, bepaalde neigingen en reacties, alleen verklaarbaar uit ons
prehistorische verleden. Een tweede bron zijn de allerprimitiefste volkjes en
voor zover ze uitgestorven zijn: wat er nog van door antropologen opgetekend
is. De derde bron zijn onze naaste verwanten in het dierenrijk: de bonobo’s en
de chimpansees.
Filosofen
horen trouwens geen paleontologie in hun pakket te hebben: ze moeten grasduinen
in álle relevante wetenschapsgebieden, zonder zich in één ervan te verdiepen.
Dat is wat de humanosoof doet: onophoudelijk grasduinen, en dan ook nog
uitsluitend om het hedendaagse westerse alternatief te kunnen construeren voor
het achterlijke Adam-en-Evaverhaal dat nog steeds geldt zolang dat alternatief
er niet is.
De
weinige ‘witte plekken’ in het plaatje vult hij inderdaad speculerend op; met
speculeren is niets mis zolang hij maar geen enkel vaststaand feit over het
hoofd ziet, zijn speculatieve invulling consistent is met wat vaststaat, zoveel
mogelijk menselijke dingen verklaart én open blijft staan voor kritiek en
bijstelling.
Zo’n educated
guess, oftewel een zo deskundig mogelijke gok, is een werkhypothese, een
handzame manier om je denkbeelden op een rijtje te krijgen. Je hanteert zo’n
hypothese zolang hij niet onderuitgaat bij verderontwikkeld inzicht van jezelf
of van een criticus.
Maar – er
zit ook een postmodernistische filosoof in de zaal! – wat inzicht in de menselijke natuur aangaat, wat is dan je
antwoord op de antihumanistische filosofen?
Ah, u
bedoelt Nietzsche en Heidegger en zo? Die keerden zich tegen het humanisme als
een halfzacht seculier geloof dat je de zwakkeren moet helpen tegen de
sterkeren; waardoor je de kracht van de mensheid ondermijnt. Of tegen de
Kantiaanse notie van individuele autonomie, terwijl mensen afhankelijke sociale
wezens zijn. De term ‘antihumanisme’ is gemunt door de Marxistische filosoof
Althusser, die eveneens de notie van een autonoom individueel bewustzijn
verwierp en benadrukte dat ieders bewustzijn wordt ingegeven door de heersende
ideologie. De post-structuralisten Foucault en Derrida hadden, ieder met eigen
argumenten, eveneens een lage dunk van een gepostuleerd autonoom individueel bewustzijn.
Kom zeg,
laat ik eens snel ophouden met dit opschepperig etaleren van
Wikipedia-wijsheid. Wat mijn antwoord bij dit gefilosofeer is? Wel, dat er geen
inzicht in hoe mensen mentaal-evolutionair van apen tot mensen geworden zijn in
meespeelt. Ik bedoel: dat er geen op de hedendaagse stand der menswetenschappen
stoelende kennis omtrent de menselijke natuur een rol speelt in dat denken. Het
wordt ook niet ingegeven door de toestand in de wereld, komt niet voort uit de
actuele nood waarin we als mensheid verkeren. Het is ‘voer voor filosofen’, de
samenleving schiet er voor geen meter mee op. Het ademt een passief
scepticisme. Dat is ook de kritiek van Jügen Habermas op de antihumanisten: ze
hebben geen alternatief emancipatoir project te bieden.
Natuurlijk
zie ik ons bewustzijn niet als autonoom. Mijn denken staat niet los van de vrije
markt-economie. Mensen hebben altijd gedacht conform de heersende economie.
Maar evengoed zijn de nieuwe ideeën telkens door individuen bedacht, en
naarmate ze bruikbaarder waren in de gegeven situatie konden ze ‘aanslaan’ en
de richting van de samenleving mee bepalen.
Heeft
onze samenleving nog wel behoefte aan een algemeen geaccepteerd verhaal over
hoe mensen in elkaar zitten?
Ieder
mens voor de vormgeving van zijn identiteit en levensperspectief behoefte aan
inzicht in hoe mensen van nature zijn. Daarnaast heeft ook een samenleving
behoefte aan een gedeeld basisverhaal dat doel en perspectief van het
samenleven schetst en dat het samenleven zin geeft.
Het
ontbreken van een grondslagverhaal als richtsnoer voor ons handelen geeft de
mensen het gevoel dat ze niets met elkaar te maken hebben en werkt zelfzuchtig
nastreven van eigen doelen in de hand. Het laat overheden zonder grondslag van
hun legitimatie. Het biedt de opgroeiende mens geen houvast bij het
samenstellen van zijn identiteit, geen grond onder zijn denkvoeten.
Het oude
mensbeeld van de kerken spreekt de Westerse mensen, levend in een vrije
markt-economie, niet meer aan. De vrije markt- economie
globaliseert langzaam maar zeker en zal als we tijd van leven hebben ook elders
de mensen vervreemden van hun oude religieuze of politieke basisverhaal. Ze zal
ook daar de behoefte aan een nieuw en meer universeel mensbeeld en
ontstaansverhaal scheppen.
Dat het
samenstellen van een nieuw en wetenschappelijk verantwoord basisverhaal typisch
filosofenwerk is, blijkt wel uit de onbevredigende pogingen die door
wetenschapsschrijvers (die houden zich strikt aan wat de onderzoekers te melden
hebben en maken dat bevattelijk voor het publiek) in deze ondernomen worden. Ik
noem wat recente: Boyd&Silk How humans evolved (2000), Lewin&Foley Principles of Human
Evolution (2004), Carl Zimmer Waar komen wij vandaan? (2005),
Thames&Hudson The human past (2005). In geen ervan vindt u een verhaal over hoe onze
vroegste voorouders talige wezens werden en hoe hen dat zo anders heeft doen
worden dan alle overige diersoorten; hoe dat hen er toe gebracht heeft om het
vuur te gaan gebruiken. Alleen Boyd&Silk besteden enige aandacht aan het
vuurgebruik – zonder zich te buigen over de vraag hoe die wezens daar toe
gekomen waren; de overigen hébben het er niet eens over! Richard Wrangham,
biologisch antropoloog aan de Harvard University, heeft in okt.’09 in de NRC
een interview over het belang van het vuur voor de evolutie van de aapmensen
tot mensen gesproken[3],
maar ook hij bepaalt zich uitsluitend tot het fysieke en materiële verhaal.
Evengoed mooi dat zo’n gezaghebbende paleo mijn theorie van het vroege gebruik
van het vuur ondersteunt.
Een humanosoof beschouwt de menselijke natuur als gevormd
in de menselijke prehistorie, in de VJ-fase (zie onder). In die lange-lange
fase leefden onze voorouders in kleine, uiterst vreedzame groepjes met
vrouwelijke dominantie. Van nature goed. Edele wilden.
In de
AGR-fase (zie ook onder), en vooral in de historische tijden, is die natuur geweld aangedaan en
gefrustreerd. Maar het verlangen naar
het goede komt als een ondergeduwde kurk steeds weer bovendrijven waar het de
kans krijgt.
Kennis
van de menselijke prehistorie, dat is waar het in de humanosofie om draait.
Daar komt vooral kennisname van wat de menswetenschappen aandragen aan te pas:
kennis waarin filosofische opleidingen zwaar tekortschieten en waaraan ook op
de universiteit voor humanistiek geen aandacht wordt besteed.
Zeker wat
mijzelf betreft komt er ook eigen-wijsheid aan te pas: bij het opvullen van de
weinige ‘witte plekken’ die ons menselijke kaart nog vertoont.
Eigengereidheid
ook wel, voornamelijk tot uiting komend in mijn afkortingen. Ik leg ze in de
tekst telkens uit, maar ik presenteer hier alvast een naslaglijstje.
VJ’s :
verzamelaars/jagers (het stadium van 2 mjg tot 10.000 jg)
AGR’s :
boeren (het stadium van 10.000 jg tot nu)
jg : jaar
geleden
mjg :
miljoen jaar geleden
vC : vóór
het begin van onze jaartelling
AD : ná
het begin van onze jaartelling
paleo :
wetenschapper inzake onze ontstaansgeschiedenis: archeoloog, paleoantropoloog,
antropoloog, etholoog, taxonoom, geoloog, noem maar op
VOBO’s :
voorouder-bonobo’s (voorouder-hominiden, voorouder-australopitheken)
AP’s :
(australopitheken)
VOAP’s :
voorouder-AP’s
HERG’s : H.
ergaster-mensen
HE’s : H.
erectus-mensen
HEID’s : H.
heidelbergensis-mensen
NT’s : H. neandertalensis-mensen
MSA’s :
Afrikaanse NT’s (Middle Stone Age-mensen)
AMM’s : Anatomisch
Moderne Mensen (H. sapiens-mensen)
EWG :
Enig Ware God
mbt, oa,
jg, ea : (puntjes voegen toch niets toe aan de leesbaarheid? Vooruit dan, bij
o.m. wel)
Reageren?
info@mens2000.nl
Teken het gastenboek: http://www.mens2000.nl/gastenboek
zie voor meer informatie
over humanosofie ook mijn weblog: http://weblog.humanosofie.nl
... en ik laat me ook
graag inviteren voor mondelinge toelichting
Vraag ik geen geld voor.
Maar wel graag een locatie waar ik mijn portrettekenaarsbusje kwijt kan: ik ben
volslagen onbekend met openbaar vervoer.
Ik houd geen lezing, ik
praat voor de vuist weg, zoals ik dat in mijn vroegere leven als leraar
Nederlands ook altijd deed.